Jheronimus Bosch
Den Bosch circa 1450 - Den Bosch 1516
Museum Boijmans Van Beuningen heeft, als enige museum in Nederland, diverse schilderijen van Jheronimus Bosch in de collectie. Ook bezit het museum twee tekeningen van Bosch, waaronder een van zijn mooiste: Het uilennest. Al tijdens zijn leven was Bosch een zeer gewaardeerd kunstenaar. Zijn werken bevonden zich in kunstcollecties van diverse aanzienlijke personen. Zo bezat de landvoogdes Maria van Oostenrijk een schilderij van hem en bestelde Philips de Schone, hertog van Bourgondië, in 1504 bij hem een drieluik met het laatste oordeel.
Bosch werd omstreeks 1450 geboren in ’s-Hertogenbosch, de stad waarin hij zijn hele leven zou wonen en werken. Hij was afkomstig uit een echte schildersfamilie. Niet alleen zijn vader, van wie hij het vak waarschijnlijk leerde, maar ook zijn broer, neef en enkele ooms werkten in het familieatelier aan de Bossche markt. Een belangrijke opdrachtgever was de Lieve Vrouwe Broederschap. Voor de herinrichting van haar kapel in de kathedraal van Sint Jan heeft Bosch verschillende kunstwerken vervaardigd. Daarnaast adviseerde hij de Broederschap bij opdrachten aan andere kunstenaars of ambachtslieden, en beoordeelde hij soms geleverd werk.
Al tijdens zijn leven kopieerden kunstenaars werken van Bosch. Ook schilderden ze in zijn stijl en verkochten ze hun schilderijen soms onder zijn naam. Kort na Bosch’ dood werden kopers gewaarschuwd voor de vele vervalsingen die in omloop waren. Wereldwijd worden nu slechts ongeveer 25 panelen als een ‘authentieke Bosch’ beschouwd. Jarenlang rekende men het schilderij De bruiloft in Kana, dat in het bezit is van het museum, tot deze groep. Na een jaarringmeting van het paneel bleek echter dat het hout pas in 1544, dus 28 jaar na het overlijden van Bosch, kan zijn gekapt. Waarschijnlijk is het paneel een kopie naar een verloren gegaan origineel van de meester zelf.
Hoe aantrekkelijk Bosch’ fantasierijke schilderijen ook zijn, over de ware betekenis ervan tasten kunsthistorici vaak in het duister. Veel van zijn werken, zoals het schilderij De heilige Christophorus, tonen de meest waanzinnige werelden en figuren. Lopende vissen, demonen en monsters zijn beeldelementen die in zijn oeuvre een grote rol spelen. Bosch liet zich verschillende keren inspireren door eigentijdse bronnen, zoals het populaire Narrenschip van Sebastian Brant. In zijn werken staat vaak de zonde van de mensheid centraal. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het beroemde paneel De marskramer. Hoewel niet alle kunsthistorici het hierover eens zijn, neemt men over het algemeen aan dat het werk het levenspad van de mens verbeeldt. De marskramer op het schilderij is dan de mens die met de zonde op zijn rug door het leven loopt en de wereldse verleidingen, zoals het bordeel op de achtergrond, moet weerstaan.
