Een toren van verwarring
Het verhaal van de Toren van Babel is te lezen in de bijbel, Genesis 11:1-9. Babel, een stad in het land Sinear, was de eerste stad die door de nakomelingen van Noach gebrouwd werd. Hun leider Nimrod had het ideaalbeeld om een toren van gebakken tichelen en leem te bouwen die tot God zou reiken. Hij was hoogmoedig en handelde daarmee tegen de wil van God. God veroordeelde deze ambitieuze ijdele plannen en verstoorde de bouw. Wat één volk met één taal was geweest veranderde door Gods toedoen in talrijke volkeren die zich over de wereld verspreidden en hun eigen talen gingen spreken. Vanaf die tijd leven de verschillende volkeren in een ‘Babylonische spraakverwarring’ met elkaar.
Het verhaal van de Toren van Babel bevat universele waarde. Het bouwen van de toren staat symbool voor het streven van de mens naar het hoogst haalbare. De mens is creatief en ambitieus. Hij vertrouwt blind op zijn eigen kunnen en op de onbegrensde mogelijkheden van techniek. De Toren staat symbool voor de hoogmoed van de mens, die door God bestraft. De toren staat daarom ook symbool voor vergankelijkheid en nietigheid van de mens. Het is op zijn beurt weer een beetje ijdel van een kunstenaar om de Toren van Babel na te bootsen in een schilderij, maar het afbeelden geeft de kijker duidelijk deze boodschap mee. In de Toren van Babel van Pieter Bruegel de Oude is van Gods bestraffing duidelijk nog geen sprake.
Bibliija.net over het Bijbelverhaal van de Toren van Babel
Een feest van details
De voorstelling wordt bijna helemaal gevuld met het geweldige monumentale bouwwerk. Opvallend is het subtiele kleurgebruik in de toren. In het bovenste gedeelte van de toren is de baksteen nog helder rood, terwijl in de lagere étages de baksteen al verweerd is. Daartegenover staat de zeer gedetailleerde registratie van menselijke bedrijvigheid in en rond de enorme toren. Er zijn ruim duizend mensen afgebeeld. Links aan de voet van de toren sjouwen mannen met zakken kalk die naar boven worden gehesen. De kalk wordt als metselspecie gebruikt. Vandaar dat er een witte baan naar boven te zien is op de toren. Links daarvan is een baan rood stof te zien. Deze markeert de weg waarlangs de bakstenen naar boven worden gehesen. Op de derde trans of etage van de toren is een processie aan de gang. Deze passeert bijna een boog in de vorm van een kerkraam. Onder hen zijn ruiters te zien, die te paard te toren bestijgen. Ook in de haven onder de toren is het een grote drukte van kleine mensfiguurtjes.
Laatbloeier in de schilderkunst
Het oeuvre van Pieter Bruegel de Oude is bijzonder. Een groot deel van zijn leven heeft Bruegel, die omstreeks 1525 in of rond Breda geboren werd, zich toegelegd op het maken van nauwkeurige tekeningen die dienden voor het produceren van gravures. Bruegel werkte voornamelijk in het bloeiende handel- en cultuurcentrum Antwerpen en vanaf 1560 ook in Brussel. Pas op latere leeftijd ging Bruegel ook schilderen. Eerst vooral landschappen, maar later ook schilderijen met een religieus onderwerp. De ongeveer 50 schilderijen die Bruegel in de laatste tien jaar van zijn leven schilderde zijn van een uitzonderlijke kwaliteit, waarvan de Toren van Babel een voorbeeld is. Bruegel overleed in 1569. Zijn twee zonen Pieter en Jan volgden hem in zijn voetsporen: ook zij zouden schilder worden.
De toren van Antwerpen
Bruegel maakt het werk omstreeks 1560 toen hij ongeveer 35 jaar oud was. Bruegel die Rome bezocht heeft, heeft voor de Toren van Babel het Colosseum van het oude Rome als inspiratiebron gebruikt. Echter meer naar boven toe lijken de bogen steeds meer op spitse bogen van gotische kathedralen. De Toren van Babel was in de 16de eeuw en voornamelijk in Antwerpen, waar Bruegel schilderde een populair thema. Antwerpen was toen een drukke havenstad, schepen kwamen uit alle windstreken en op straat waren veel verschillende talen te horen. Dat maakte het verhaal uit Oude Testament over de Babylonische spraakverwarring actueel. Bruegel maakte nog twee schilderijen van de Toren van Babel. Een daarvan bevindt zich in het Kunsthistorisch Museum in Wenen. Het schilderij is groter en de toren is nog halfopen. Het andere schilderijtje was een miniatuur. Bruegel schilderde het op een stukje ivoor. Het is onbekend waar dit werkje nu is.
Vijf eeuwen omzwervingen
De 'Toren van Babel' heeft heel wat meegemaakt tussen het moment waarop het meer dan 440 jaar geleden het atelier van Bruegel verliet en in 1958 in het museum terecht kwam. Voor een deel is de zwerftocht van het schilderij nog te traceren. Omstreeks 1600 bevond het schilderij zich in de kunstverzameling van Rudolf II van Praag, samen met nog meer schilderijen van Bruegel. Zeker is dat het zich omstreeks 1620 weer in Antwerpen bevond. Door een zegel op de achterkant van het paneel weten we dat het een eeuw later in het bezit was van keizerin Elisabeth, de tweede vrouw van koning Philips V van Spanje. In 1935 duikt het pas weer op in de Parijse kunsthandel. In 1936 koopt de kunstverzamelaar D.G. van Beuningen het schilderij voor een kapitaal bedrag van 120.000 gulden. Hij heeft het een plek in de woonkamer boven een komfoortje, waarop hij, zoals zijn kinderen hebben verteld, 's zondags zelf een eitje bakte! Samen met het grootste deel van zijn verzameling kwam de 'Toren van Babel' in 1958 in het museum.
De Prenten van en naar Bruegel
De Toren van Babel is het enige schilderij van Pieter Bruegel de Oude in de collectie van het Museum Boijmans Van Beuningen. Echter in het prentenkabinet komen we zijn naam wel vaak tegen. Veelvuldig zijn dit ontwerpen voor prentenreeksen, die vervolgens door andere kunstenaars gegraveerd werden. Omstreeks 1560 tekende Bruegel bijvoorbeeld de ontwerpen voor een prentenreeks met de zeven deugden. De prenten werden rond dezelfde tijd gegraveerd door Phillips Galle en op de markt gebracht door de Antwerpse uitgever Hieronymus Cock. Het museum bezit drie van Bruegels ontwerptekeningen uit deze reeks. Ook bezit het museum een prent, gegraveerd door de Oostenrijkse Anton Joseph von Prenner. Deze ets is gemaakt in de 17de eeuw naar de Toren van Babel van Bruegel, de versie die zich in het Kunsthistorisch Museum in Wenen bevind.
