Onderzoek

ALMA

Afbeelding linkt met artefact

ALMA koppelt afbeeldingen van pre-industriële gebruiksvoorwerpen die dateren uit de late middeleeuwen tot en met de negentiende eeuw op schilderijen en prenten aan voorbeelden van vergelijkbare materiële objecten. Hier worden diverse resultaten van onderzoek gepubliceerd.


Over ALMA

Kookpotten, pasglazen, baardmankruiken, lepels, wijnkannen, schilderijen en pelgrimsinsignes…. Het zijn slechts enkele voorbeelden van de vele artefacten die in de loop der eeuwen door Europese kunstenaars zijn uitgebeeld. ALMA koppelt afbeeldingen van pre-industriële gebruiksvoorwerpen die dateren uit de late middeleeuwen tot en met de negentiende eeuw op schilderijen en prenten aan voorbeelden van vergelijkbare materiële objecten.

ALMA is een online onderzoeksinstrument aan de hand waarvan uiteenlopende aspecten van pre-industriële gebruiksvoorwerpen, zoals vormgeving, typologie en gebruiksfunctie in relatie tot afbeeldingen van objecten in de beeldende kunst bestudeerd kunnen worden. Niet alleen levert deze interdisciplinaire benadering waardevolle informatie op over de materiële voorwerpen zelf, ook kunnen afgebeelde objecten nieuw licht werpen op een schilderij of prent.

Voorgeschiedenis

ALMA is gebaseerd op een eerder ontwikkeld documentatiesysteem dat bekend is onder de naam: Boijmans Van Beuningen Documentatiesysteem voor Pre-industriële Gebruiksvoorwerpen © 1989. Conservator Alma Ruempol (1939-1992) zette dit omvangrijke systeem op in de jaren tachtig van de twintigste eeuw. De basis vormt de Collectie Van Beuningen-de Vriese, een particuliere verzameling van Europese gebruiksvoorwerpen (twaalfde-negentiende eeuw), die aanvankelijk aan het museum in bruikleen werd gegeven en later in 1991 aan de gemeente Rotterdam werd geschonken. Het interdisciplinaire documentatiesysteem groeide uit tot een veelomvattend kaartsysteem uitgaande van de collecties toegepaste en beeldende kunst van het museum.

ALMA Database

De ALMA Database ontsluit op dit moment circa 2500 gebruiksvoorwerpen, 300 schilderijen en 2000 prenten uit de collecties van Museum Boijmans Van Beuningen. Deze eerste selectie, die gebaseerd is op het oorspronkelijke documentatiesysteem, wordt in de toekomst verder uitgebreid, zowel op basis van de eigen museumcollecties (zoals de tekeningenverzameling), als door samenwerking met andere (museale) collecties.

Verantwoording

De ALMA Database biedt de mogelijkheid om gebruiksvoorwerpen en afbeeldingen daarvan te koppelen aan de hand van overeenkomstige zoektermen. Het zoeken gebeurt volgens een gestructureerd systeem waarin objectnamen en materiaaltrefwoorden een logische vaste plaats hebben. Hieronder volgen enkele uitgangspunten van ALMA:


  • De geïndexeerde objecttypen zijn gebaseerd op het oorspronkelijke documentatiesysteem en de collecties van Museum Boijmans Van Beuningen. Zo komen bepaalde kledingaccessoires zoals knoop, gesp, schoen en (kanten) kraag wel in de ALMA Database voor, maar andere kledingstukken niet. Anderzijds zijn er welbewust objecttypen opgenomen die (nog) niet te koppelen zijn aan materiële voorwerpen, zoals bezem, mand en ton. Het gaat hier om objecttypen van zeer vergankelijke aard waarvan nauwelijks concrete voorbeelden zijn overgeleverd, die echter in het dagelijks leven en in de beeldende kunst een prominente rol hebben gespeeld.

  • Uitgaande van de vormgeving en typologie van een object is gekozen voor een specifieke objectterm. Bij een aantal lastig van elkaar te onderscheiden typen voorwerpen, zoals kannen en kruiken, termen die vaak door eenzelfde objecttype worden gebruikt, is een onderscheid gemaakt dat is gebaseerd op formele kenmerken, zoals in dit geval de aan- of afwezigheid van een schenklip: een kan is voorzien van een schenklip of -tuit en een kruik niet. De objectterm kroes is gekozen voor rechtwandige drinkbekers met één oor, die in de literatuur bijvoorbeeld ook wel met ‘bierpul’ worden aangeduid.

  • De kleur van een voorwerp is een belangrijk gegeven voor de identificatie van het materiaal waarvan het gemaakt is. Op schilderijen zijn deze materialen en materiaalsoorten beter te identificeren  dan op prenten, die immers zwart-wit zijn.

  • ALMA maakt gebruik van thesauri (hiërarchische woordenlijsten), zodat ook op bredere objecttermen kan worden gezocht. Voorbeeld: de term lepel valt onder de bredere term bestek.

  • Er wordt in de thesauri geen gebruik gemaakt van de oorspronkelijke historische benamingen van gebruiksvoorwerpen, met uitzondering van enkele termen zoals roemer en teljoor omdat deze termen tot op de dag van vandaag in gebruik zijn.


ALMA Showcase

Naast de ALMA Database, waarin kan worden gezocht naar gebruiksvoorwerpen, bestaat er de ALMA Showcase waarin onderzoekers in de vorm van een kort artikel de resultaten van hun onderzoek publiceren. Al vele jaren wordt in Museum Boijmans Van Beuningen vanuit interdisciplinair onderzoek naar materiële cultuur kennis vergaard. Onderzoeksresultaten werden gepresenteerd in de vorm van tijdelijke tentoonstellingen, collectiepresentaties en publicaties, zoals:


  • Huisraad van een molenaarsweduwe. Gebruiksvoorwerpen uit een 16de-eeuwse boedelinventaris (1986)

  • Pre-industriële Gebruiksvoorwerpen 1150-1800 (1991)

  • Quintessens. Wetenswaardigheden over acht eeuwen kookgerei (1992)

  • Haken en Ogen. Kledingaccessoires 1450-1650 uit de Collectie Van Beuningen-de Vriese (1993)

  • Heilig & Profaan. Laatmiddeleeuwse insignes uit de collectie van H.J.E. van Beuningen (1993)

  • Glas zonder Glans. Vijf eeuwen gebruiksglas uit de bodem van de Lage Landen 1300-1800 (1994)

  • One Man’s Trash is Another Man’s Treasure. De metamorfose van het Europese gebruiksvoorwerp in de Nieuwe Wereld (1995)

  • Last Supper. 800 Jaar Europees eetbestek. De collectie Klaus Marquardt (1998)

  • Baardmannen en puntneuzen. Vorm, gebruik en betekenis van gezichtskruiken 1500-1700 (2002)

  • Zinnen en minnen. Schilders van het dagelijks leven in de zeventiende eeuw (2004)

  • Willem Kalf (1619-1693) (2006)

  • Vroege Hollanders. Schilderkunst van de late middeleeuwen (2008)

  • Erasmus in beeld (2008)


Colofon

 

Ontwikkeling en inhoud

Museum Boijmans Van Beuningen:

Alexandra Gaba-van Dongen

Christel van Hees

Nynke van der Wal

Jonieke van Es

Peter van der Coelen

Laura Morison

 

Teksten ALMA showcase
de auteurs

 

Vertaling
Jill Bradley

 

Fotografie
Studio Buitenhof

Studio Tom Haartsen

Studio Tromp

 

Financiering
Agentschap NL, Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap

 

Met dank aan:

Betty Aardewerk, Christiaan Jörg, Lotte Meijer, Irma Thoen en betrokken medewerkers van Museum Boijmans Van Beuningen