Fabeltjes?
In het jaar 878 sloot China haar grenzen voor alle buitenlanders. Via de verhalen van de Italiaanse ontdekkingsreiziger Marco Polo (Venetië 1254 - 1324) namen de Europeanen in de 13de eeuw voor het eerst weer kennis van China. Hij vertelde bijvoorbeeld over Chinese vrouwen die hun voeten inbinden zodat ze niet groter zouden groeien. Het beeld dat hij schetste klonk de thuisblijvers echter zo ongeloofwaardig in de oren, dat het afgedaan werd als verzonnen. Op zijn sterfbed werd Marco Polo gevraagd of hij op wilde biechten dat hij gelogen had, waarop hij zei dat hij nog niet half had opgeschreven wat hij werkelijk gezien had. Pas in de 2de helft van de 17de eeuw raakte Europa in de ban van alles wat Chinees was. De rijken richtten kamers in voor hun verzamelingen Chinees porselein en verkleedden zich op feestjes zelfs in Chinese stijl.
Link naar filmpje (engelstalig) 'Marco Polo journey to the East'
Chinees porselein
Chinees porselein
Europa maakte vanaf het eind van de 15de eeuw kennis met Chinees porselein. Italiaanse en later ook Portugese en Spaanse handelaren verkochten dit ‘witte goud’ aanvankelijk sporadisch in Nederland. Het was zo duur, dat alleen de allerrijksten het konden betalen. In 1602 werd de scheepslading van het Portugese schip de St. Jago buitgemaakt door twee Zeeuwse VOC-schepen. De buit, die voor een gedeelte bestond uit Chinees porselein, werd vervolgens voor een kapitaal bedrag geveild in Middelburg. Hierdoor werd het Chinees porselein bekend en bemind onder een breder publiek. De VOC zou het voortaan zelf op grotere schaal uit China gaan importeren.
Mix & Match
De import van het Wan-li porselein inspireerde Hollandse porseleinbakkers om vanaf 1620 hun producten te vernieuwen. In navolging van Chinese decoraties werden schotels, kommen en kannen uitbundig versierd. Zo ontstond een interessante mix van overgenomen boeddhistische symbolen, bijbelse taferelen en Hollandse landschappen. Bijvoorbeeld deze tulpenvaas in de vorm van een Chinese pagode maar gedecoreerd met een klassieke allegorische voorstelling.
Delfts blauw
Het beroemde Delfts blauw is gebaseerd op het naar Europa getransporteerde porselein uit de Chinese Ming-dynastie. Dit exotische aardewerk werd al gauw zo populair dat de Nederlandse productie van aardewerk in gevaar dreigde te komen. Om hun bedrijven te redden bootste men het Oosterse porselein na: het Delfts blauw was geboren. Voor de decoratie keek men naar illustraties uit reisboeken of handboeken met decoratiemodellen voor grafiek. Een voorbeeld is het theebusje met oosterse voorstelling hieronder. Het draagt een eenvoudige Delfts blauwe beschildering. De decoratie van figuren in een landschapje met een vogel is geïnspireerd op Oosterse voorstellingen.
Over de Ming-dynastie
Over Delfts blauw
Rococo chinoiserie
In de 18de eeuwse rococo periode, een uitloper van de barok, keken beeldend kunstenaars niet meer naar de oude Griekse en Romeinse voorbeelden, maar naar de natuur. Speelse asymmetrische en onregelmatige vormen en patronen deden hun intrede. Kunstenaars als de fransman François Boucher (Parijs 1703- 1770) combineerden deze vernieuwende elementen met Chinese motieven. De rococo was vooral populair bij de vorstenhuizen in Frankrijk. Europese modellen en voorstellingen werden overgeheveld naar een Chinees aandoende setting, inclusief pagodes, zijden kimono’s en rijstpapieren parasols. Het thema bleef echter altijd Europees met een centrale rol voor de fêtes galantes: scènes van elegante, in de buitenlucht verpozende mensen.
Chinoiserie nu
Andere inspiratiebronnen
In de 19de eeuw werd met de rococo de chinoiserie ook steeds minder populair. De politieke situatie verhardde, onder andere door de Opiumoorlogen tussen Engeland en China. Hoe meer de Europeanen te weten kwamen over China, hoe minder het land inspireerde. Het mysterie was ontsluierd, en daarmee de betovering verbroken. Er was nu meer aandacht voor primitivisme van volkeren met een minder ver voortgeschreden technische ontwikkeling uit Afrika of Oceanië.
Veranderende verhoudingen
China is inmiddels een hoofdrolspeler op het wereldtoneel geworden en daarmee zijn de verhoudingen tussen Oost en West veranderd. Vandaag de dag zijn het de Chinese kunstenaars zelf die wereldberoemd zijn. Chinese levenswijsheden uit het boeddhisme en gebruiken als yoga en meditatie winnen steeds meer aan populariteit in Europa en Amerika.
Ten to one
In 2009/2010 toonde Museum Boijmans Van Beuningen het werk ‘ten to one’ van de kunstenaars Sylvie Zijlmans en Hewald Jongenelis waarin ze de verbintenis van de oosterse kledingproductie met het westen zichtbaar maakten.
Persbericht 'ten to one'
Land van draken
Het oude land van draken, porselein en pagodes inspireert Harmen Brethouer echter nog steeds. In 2008 organiseerde Museum Boijmans Van Beuningen een overzichtstentoonstelling Over nutteloze zaken van deze Rotterdamse kunstenaar.
persbericht Harmen Brethouwer
Meer lezen?
Dawn Jacobson, Chinoiserie, Phaidon Press London 1993.
