Meestertekeningen uit Museum Boijmans te zien in Washington

Na eerdere venues in de Fondation Custodia in Parijs (voorjaar 2014) en in Museum Boijmans Van Beuningen (2014-2015) is de tentoonstelling ‘Bosch to Bloemaert. Early Netherlandish Drawings from the Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam’ van 8 oktober 2017 tot 7 januari 2018 te zien in de National Gallery of Art in Washington. Met een groot aantal meestertekeningen uit de collectie van Boijmans, van onder anderen Pieter Bruegel, Hans Bol, Petrus Christus, Jheronimus Bosch, Lucas van Leyden, Jacques de Gheyn II en Hendrick Goltzius.

De reden dat er 3,5 jaar tussen de eerste en de laatste venue van deze tentoonstelling zit, is vanwege de strenge eisen die worden gesteld aan de belichting van tekeningen. Door de hoge lichtgevoeligheid van kunstwerken op papier is het belichtingsniveau in de tentoonstelling lager dan de gebruikelijke 50 lux maximum, voor enkele tekeningen zoals die van Pieter Bruegel en Jheronimus Bosch is het zelfs maar 30 lux. Mede om die reden, maar ook met het oog op de capaciteit van de expositiezalen in de musea, zijn van de 140 tekeningen die in Parijs te zien waren er in Rotterdam 20 afgevallen en in Washington 40.

De Fondation Custodia in Parijs en de National Gallery of Art in Washington zijn vooraanstaande instellingen in belangrijke hoofdsteden, waarmee een wereldpubliek wordt bereikt. De tekeningen van Museum Boijmans Van Beuningen fungeren bovendien als culturele ambassadeurs voor het museum, de stad Rotterdam en Nederland.

Senior conservator Tekeningen en Prenten Albert Elen stelde de tentoonstelling samen (in samenwerking met Stacey Sell, conservator Tekeningen van The National Gallery of Art). Dit zijn de zes favoriete werken van Albert Elen uit de presentatie:

1. Het uilennest

“Dit is de bekendste van slechts 11 bewaard gebleven tekeningen van Jheronimus Bosch. Anders dan de meeste tekeningen uit die tijd is het geen ontwerp voor een schilderij of miniatuur, maar een zelfstandig kunstwerk. Bosch toont hier zijn vaardigheid met de tekenpen op meesterlijke wijze: fraaie licht-donker contrasten, met zware aangezette schaduwen in de boom en de vogels, afgezet tegen een minutieus maar toch vlot getekend landschap met figuren, bomen en een stadje in de achtergrond. Een diepere betekenis wordt wel vermoed, maar is vooralsnog niet te duiden.”

2. Februari

“Deze tekening is de tweede van een serie van twaalf ontwerptekeningen voor een prentreeks van de twaalf maanden. Aan het begin van mijn conservatorschap werd de serie aangekocht dankzij bijdragen van meer dan twintig stichtingen en particulieren. Hans Bol beeldt hier mijn geboortemaand februari uit, met schaatsers op de gracht buiten de vesting van Antwerpen, topografie in miniatuur anno 1581, zoals mijn voorouders het toen kenden.”

3. Odysseus en Aeolus bij de grot der winden

“Stradanus is de Latijnse naamsvariant van Joannes van der Straet uit Brugge, die het grootste deel van zijn leven in Florence heeft gewerkt. Museum Boijmans Van Beuningen bezit vier van zeven bewaard gebleven tekeningen uit een serie van twaalf die scènes uit het leven van Odysseus uitbeelden. De uitvoering is prachtig, met blauwe wassingen en witte hoogsels die de indruk van een vroege vorm van stripverhaal nog versterken. Het klassieke heldendicht van Homerus wordt zo aanschouwelijk gemaakt.”

4. Een van de zeven deugden: Caritas (Naastenliefde)

“Pieter Bruegel is een begrip, beroemd om zijn vernieuwende landschappen en voorstellingen van het dagelijkse leven, vaak in de vorm van allegorieën. Deze tekening is een van drie in de museumcollectie die behoren tot een serie ontwerpen voor een prentreeks van de zeven deugden. Hier is de naastenliefde uitgebeeld, met een menigte mensen die verdeeld in groepjes rondom vrouwe Caritas de hongerigen spijzigen, naakte mensen kleden, zieken verzorgen, reizigers onderdak bieden, doden begraven, gevangenen bezoeken en dorstigen laven. Een prachtige tekening om lang naar te kijken.”

5. De triomf van de Heilige Stefanus

“Ook dit is een ontwerp voor een prent, een van drie in de museumcollectie voor een reeks van in totaal acht prenten, die de triomf van het geduld als onderwerp heeft. De Heilige Stefanus zit in vol ornaat op een dikhuid die hem als overwinnaar vervoert. De twee stenen gooiende mannen zijn zijn executeurs. Zo zijn er nog meer toespelingen op zijn martelaarschap waardoor de tekening – en ook de prent –  een echte zoekplaat is, met verborgen maar voor tijdgenoten goed herkenbare symbolen.”

6. Studie voor het schilderij 'De bewening van Christus'

“Het motto van Bloemaert was ‘nulla dies sine linea’, waarmee bedoeld wordt dat geen dag voorbijging zonder tekenen. Bloemaert tekende zoveel gedurende zijn lange leven dat er meer dan 1.500 tekeningen bewaard zijn gebleven. Deze tekening is verworven in 2014 vlak nadat de tentoonstellingscatalogus gedrukt was. Het is een detailstudie voor de dode Christus in het schilderij ‘De bewening van Christus’ dat in de museumcollectie is, evenals de ontwerptekening. De twee tekeningen geven een prachtige indruk van het creatieve proces in het kunstenaarsatelier dat resulteerde in het schilderij.”